Adliya organlarining tashkil etilishi

O‘zbekistonda adliya organlarining tarixi 1924 yil 26-noyabrdan boshlanadi. Shu kuni Inqilobiy qo‘mita qarori bilan Turkiston Avtonom Respublikasi Adliya xalq komissarligi negizida O‘zbekiston Respublikasi Adliya xalq komissarligi tashkil etilgan.

Uning dastlabki vazifalaridan biri O‘zbekiston tarkibiga kirgan hududlardagi adliya idoralari faoliyatini tartibga solish va muvofiqlashtirishdan iborat bo‘lgan.

Mustaqil O‘zbekiston Adliya vazirligining tashkil etilishi

O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin milliy adliya tizimini shakllantirishning yangi bosqichi boshlandi.

1992-yil 8-yanvarda qabul qilingan PF-314-son Farmon bilan sobiq O‘zbekiston SSR Adliya vazirligi mustaqil O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligiga aylantirildi.

1992-yil 12 noyabrda Vazirlar Mahkamasining 523-son qarori qabul qilinib, vazirlik faoliyatini tashkil etish tartibi va uning nizomi belgilandi.

Muhim: 1992-yil 8-yanvarь mustaqil O‘zbekiston Adliya vazirligi tashkil etilgan asosiy sana hisoblanadi.

Normativ-huquqiy hujjatlarni ekspertizadan o‘tkazish

1993-yildan vazirliklar va idoralarning umummajburiy xususiyatga ega normativ-huquqiy hujjatlarini:

• huquqiy ekspertizadan o‘tkazish;
• davlat ro‘yxatidan o‘tkazish;
• ularning qonunchilikka muvofiqligini ta’minlash bo‘yicha maxsus tizim shakllantirila boshlandi.

Keyinchalik idoraviy normativ-huquqiy hujjatlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish Adliya vazirligining muhim vazifalaridan biriga aylandi.

Fuqarolar va tadbirkorlar huquqlarini himoya qilish

1990-yillarning ikkinchi yarmidan Adliya vazirligi tizimida:

• fuqarolarning ariza va shikoyatlarini ko‘rib chiqish;
• tadbirkorlar va xususiy mulk egalarining huquqlarini himoya qilish;
• shartnoma majburiyatlariga rioya etilishini nazorat qilish yo‘nalishlari rivojlantirildi.

Bu o‘zgarishlar adliya organlarining faqat norma ijodkorligi bilan emas, balki huquqlarni amaliy himoya qilish bilan ham shug‘ullanishini kuchaytirdi.

Huquqiy axborot tizimining rivojlanishi

2000-yildan qonunchilik hujjatlarini tizimlashtirish va aholini huquqiy axborot bilan ta’minlash bo‘yicha alohida tuzilmalar tashkil etildi.

2010-yil 1 yanvardan Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasidan — LexUZdan barcha foydalanuvchilarning bepul foydalanishi yo‘lga qo‘yildi.

E’tibor bering: LexUZ qonunchilik hujjatlarining rasmiy milliy bazasi bo‘lib, undan foydalanish bepul.

Davlat xizmatlari tizimi

2017-yilda Adliya vazirligi huzurida Davlat xizmatlari agentligi tashkil etildi. Bu aholi va tadbirkorlarga davlat xizmatlarini «yagona darcha» tamoyili asosida ko‘rsatish tizimini rivojlantirishda muhim bosqich bo‘ldi.

2018-yilda tuman va shahar adliya bo‘limlari tashkil qilinib, adliya organlarining aholiga yaqinligi va hududlardagi huquqiy muammolarni o‘rganish imkoniyati kengaytirildi.

Huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish

2019-yilda Adliya vazirligi jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish sohasida muvofiqlashtiruvchi davlat organi etib belgilandi.

Vazirlik zimmasiga:

• huquqiy axborotni aholiga etkazish;
• qonunchilik mazmun-mohiyatini tushuntirish;
• huquqiy targ‘ibot ishlarini muvofiqlashtirish kabi vazifalar yuklatildi.

Zamonaviy taraqqiyot bosqichi

2024-yilda adliya organlari va muassasalarining boshqaruv tizimi qayta ko‘rib chiqilib, ixchamlashtirildi.

Adliya vazirligi davlat organlari va tashkilotlarida huquqni qo‘llashni metodik ta’minlash bo‘yicha vakolatli organ etib belgilandi. Yuridik kadrlarni qayta tayyorlash, qonunchilikni tahlil qilish va tartibga solish ta’sirini baholash sohalarida yangi institutlar tashkil etildi.

2025-yilda vazirlikka Prezident va Hukumat hujjatlari ijrosini nazorat qilish, shuningdek huquqiy axborotni aholiga proaktiv va zamonaviy shakllarda etkazish bo‘yicha qo‘shimcha vazifalar yuklatildi.

Bugungi kunda Adliya vazirligi norma ijodkorligi, huquqni qo‘llash amaliyoti, davlat xizmatlari, huquqiy axborot, notariat, advokatura, intellektual mulk, yuridik ta’lim va boshqa huquqiy sohalarni muvofiqlashtiruvchi davlat organi hisoblanadi.